تجـارت بینالملل، دنیایی پیچیده و پر از تبـــادلـات کــالـا و خدمات است که هر معامله در آن به شدت نیـازمند تعیین دقیق مسئولیـتهـا، هزینههــا و ریسکهای طرفین میبـاشد. یکی از مهم ترین ابزارها برای کــاهش ابهـام و اختلــافات احتـمالی و همچنین افزایش شفـافیت در این حوزه، قوانین اینکوترمز (Incoterms) میباشد که توسط اتاق بازرگانی بینالمللی (ICC) تدوین شده است.
این قوانین استـاندارد و چـارچوبی روشن برای تحویل کالـا، حمل و نقل، بیمه، گمرک و ریسک ممکن و هزینه های مرتبط با انتقال مالکیت کالا فراهم میکنند.
هدف این مقاله، ارائه راهنمایی جامع و کاربردی برای آشنایی با انواع اینکوترمز و انتخاب صحیح آنها در قراردادهای بینالمللی است.
تقسیمبندی اینکوترمز نسخه 2020
اینکوترمز شامل ۴ گروه اصلی E, F, C, D میباشد و هر گروه با توجه به سطح مسئولیت فروشنده و خریدار و نحوه انتقال ریسک و هزینهها تعریف میشود.
گروه E – تحویل در محل فروشنده
گروه E تنها شامل EXW (Ex Works) است.
در این شرایـط، فروشنده کالـا را در محل خود در اختیار خریدار قرار میدهد و از آن لحظـه به بعد تمــام مسئولیتها و هزینهها بر عهده خریدار است.
EXW برای تمام روشهای حمل مناسب است و معمولاً زمانی استفاده میشود که خریدار تجربه کافی در تجارت بینالملل دارد.
گروه E – حمل اصلی توسط خریدار
شامل انواع قراردادهای FCA، FAS و FOB بوده و مشخصه اصلی این گروه آن است که عمده ریسک و مسئولیت با خریدار است.
- FCA (Free Carrier): فروشنده کالا را به حملکننده معرفیشده توسط خریدار تحویل میدهد و منـــاسب برای تمام روشهای حمل میباشد. به صورت معمول تــاجرانی که بـا قـواعد حمل در سطـح بیـــن الملل آشنـا و مسلط بـه قــوانین و نــرخ روز هستند متـمایـل به ایـــن مدل از قرارداد هستند تا هزینه کمتری پرداخت کرده و در جریان کامل روند ارسال قرار بگیرند.
- FAS (Free Alongside Ship): به معنای تحویل کالا کنار کشتی در بندر بارگیری بر روی زمین است. این نوع از قرارداد مختص حمل دریایی می باشد و به منظور عدم پذیرش ریـسک حمل داخلی و گمرک توسط خریدار میباشد.
- FOB (Free On Board): به معنــای تحویل روی کشتی میبــاشد، دقیقا لحـظه عبـور از عرشه، و این دقت عمل به معنای پذیرش ریسک و هزینه های حمل داخلی، گمرک، و انتقال به اسکله صــادراتی و ترمینـال هندلینگ (THC) توسط فروشنده است، بنــابراین فقط شرکت کشتـیرانی توسط خریدار معرفی میگردد.
گروه C – حمل اصلی توسط فروشنده
شــامـل انـواع قـراردادهای CFR، CIF، CPT وCIP می بــاشد. در این گروه، فروشنـده هزینـه حمل را در پرداخت و مبـــلغ آن در فاکتور فروش دریـافت مینماید در نتیجه ریسک از نقطهای مشخص به خریدار منتقل میشود.
- CFR (Cost and Freight): فروشنده هزینه حمل تا بندر مقصد را پرداخت میکند؛ ریسک از زمان عبور از کشتی منتقل میشود. نخستین نقطه از هزینه ها و آغاز ریسک خریدار THC یـا عملیات تخلیه در بندر مقصد میباشد.
- CIF (Cost, Insurance and Freight): ایـن مدل از قـرارداد به طور کــامل مشـابـه قرارداد CFR می باشد، اما فروشنده هزینه و مسئولیت بیمه باربری را نیز بر عهده دارد.
- CPT (Carriage Paid To): فروشنده هزینه حمل تا مقصد را پرداخت میکند، ولی ریسک در لحظه تحویل به حملکننده منتقل میشود. این نقطه محلی قبل از انجام امورگمرکی میباشد.
- CIP (Carriage and Insurance Paid To): این مدل از قرارداد نیز به صورت کامل مشابه و هم خانواده مدل CPTمی باشد، ولی با این تفاوت که بیمه باربری از سوی فروشنده تامین میگردد.
🔸 نکته:
با توجه به تشابهات در این گروه، جهت رفع ابهام باید توجه گردد کهCIF و CFR مخصوص حمل دریاییاند، اما CPT و CIP برای همه روشهای حمل قابل استفادهاند.
گروه D – تحویل در محل خریدار
این گروه از اینکوترمز شامل انواع مدل قراردادهای DAP، DPU وDDP می باشد. تمرکز در این گروه از قرارداد بـه گونه ای است کـه فروشنده بیشتریـن مسئولیت را بـر عهده دارد. یعنی کلیه مـوارد حمل تـا صددرصد مسئولیت و هزینه بـه عهده فروشنده می بـاشد. معمولا تـاجران و خریدارانی بـه ایـن نـوع از قراردادها علاقه مند هستند که یـا تجربه ای در دنیای حمل بین المللی و ترخیص کــالا و امور بـازرگـانی ندارند و یا متمایل به تمرکز بر روی ابعاد دیگر فعالیت اقتصادی خود می باشند. در معامله های بزرگ و حمل ونقل های پیچیده نیز از این روش استفاده میشود.
- DAP (Delivered At Place): تحویل در محل تعیین شده توسط خریدار بدون پرداخت حقوق گمرکی و بدون ریسک تخلیه. بــه این معنی می باشد که هزینه گمرک توسط خریدار پرداخت، و مسئولیت از زمانی که محموله آماده تخلیه میباشد به خریدار واگذار می گردد.
- DPU (Delivered at Place Unloaded): در این روش، فروشنده موظف است کــالا را در مـحل معین، تخلیه و تحویل دهد. یعنی فروشنده هم حمل را انجام میدهد و هم تخلیه را بر عهده دارد، اما پرداخت عوارض گمرکی یا مسئولیت ترخیص بر عهده خریدار است. ایـن قرارداد برای محموله هایی کـاربرد دارد کــه سنگین یا حجیم می باشند و روند حمل آن ها تخصصی و خـارج از توان خریدار است.
- DDP (Delivered Duty Paid): ایـن روش بیـشترین سطــح تعهد و ریسک را بـرای فـروشنده و کمترین مسئـولیت برای خریدار دارد. درDDP، فروشنده تمـامی هزینههــا و ریسکهــا از جمله بیمه، حمل، ترخیص گمرکی و حتی مـالیـاتهای واردات را پـرداخت میکند و کــالا را درب انبــار خریدار (Door-to-Door) تحویل میدهد.
نکات قابل اهمیت:
همیشه از نسخه بهروز ICC استفاده کنید.
انتخاب اینکوترمز باید متناسب با نوع کالا، مسیر و روش حمل باشد.
محل دقیق تحویل باید در قرارداد ذکر شود.
برای حملهای چندوجهی، CPT و CIP بهترین گزینهها هستند.
اینکوترمز فقط مسئولیتها را تعیین میکند، نه مالکیت کالا.
انتخاب نادرست اینکوترمز میتواند منجر به هزینههای اضافی و اختلافات حقوقی شود.
نتیجه گیری
در تجارت بینالملل، آشنایی و تسلط بر مفاهیم و جزئیات اینکوترمز 2020 یکی از مؤثرترین ابزارها برای کاهش اختلافات، افزایش شفافیت و بهبود روابط تجاری میان خریداران و فروشندگان است. انتخاب صحیح نوع اینکوترمز، در واقع انتخاب میزان مسئولیت، ریسک و هزینه میان دو طرف معامله است و میتواند سرنوشت اقتصادی یک قرارداد را تعیین کند. بسیاری از مشکلات رایج در قراردادهای بینالمللی، نه از نیت بد طرفین، بلکه از درک نادرست مفاد و الزامات اینکوترمز ناشی میشود. درک دقیق اینکه چه زمانی و در کجا ریسک از فروشنده به خریدار منتقل میشود، چه کسی مسئول بیمه و هزینههای حمل است، و کدام طرف باید تشریفات گمرکی را انجام دهد، میتواند تفاوت میان یک معامله موفق و یک تجربه پرهزینه را رقم بزند. بنابراین، آگاهی از تفاوت میان گروههای E، F، C و D و استفاده هوشمندانه از آنها، به ویژه در بازارهای پویا و پرریسک، نهتنها به کاهش هزینهها کمک میکند بلکه اعتماد و همکاری بلندمدت میان شرکا را نیز تقویت مینماید.
منابع
- International Chamber of Commerce (ICC), Incoterms® 2020
- Johnston, F. J. D., International Trade and Export Management, Routledge, 2021
- Christopher, M., Logistics & Supply Chain Management, Pearson, 2016
- WTO, Guide to Incoterms 2020, 2020
- Lambert, D. M., Stock, J. R., Ellram, L. M., Fundamentals of Logistics Management, McGraw-Hill, 2019