انواع مشارکت مدنی توسعه زیرساخت و نقش آنها در جذب سرمایه گذار
Public – Private – Partnership (PPP)
در جهان امروز، توسعه اقتصادی و اجتماعی کشورها بیش از هر زمان دیگری به ایجاد و نوسازی زیرساختهای پایدار وابسته است. با این حال، فشارهای مالی دولتها، افزایش هزینههای سرمایهگذاری و پیچیدگی فنی پروژههای کلان، باعث شده که تأمین مالی و اجرای این طرحها بهصورت مستقل توسط بخش دولتی بهسختی امکانپذیر باشد. در چنین بستری، مشارکت عمومی-خصوصی (Public,Private,Partnership – PPP) بهعنوان یکی از کارآمدترین ابزارهای جذب سرمایه و مدیریت پروژههای زیربنایی مطرح شده است.
این نوع از مشارکت، نه تنها سازوکاری برای انتقال بخشی از بار مالی به سرمایهگذاران خصوصی است، بلکه مدلی برای همافزایی تخصص، نوآوری و کارآمدی بخش خصوصی با نقش نظارتی و سیاستگذاری دولت بهشمار میرود. این همکاری میتواند طیف وسیعی از پروژهها شامل انرژی، حملونقل، بهداشت، آموزش، مخابرات و زیرساختهای شهری را پوشش دهد.
اهمیت PPP در این است که با طراحی دقیق قراردادها و انتخاب مدل مناسب، امکان تقسیم بهینه ریسک، تضمین کیفیت خدمات و ایجاد ارزش افزوده پایدار فراهم میشود. به همین دلیل، شناخت مدلهای مختلف PPP برای سرمایهگذاران، کارآفرینان و حتی دولتها ضروری است؛ چرا که هر مدل، شرایط مالی – حقوقی – مدیریتی متفاوتی را رقم میزند و انتخاب صحیح آن میتواند عامل موفقیت یا شکست یک پروژه باشد.
در این مقاله، ۱۴ مدل رایج مشارکت عمومی-خصوصی معرفی و تشریح می گردد؛ مدلی که میتواند به مخاطبان، بهویژه فعالان حوزه سرمایهگذاری و توسعه کسبوکار، دیدی روشن و عملیاتی از سازوکارها و ظرفیتهای همکاری بین بخش عمومی و خصوصی ارائه دهد.
BOT – Build,Operate,Transfer
ساخت – بهره برداری – انتقال
در مدل BOT، بخش خصوصی پروژه را طراحی، تأمین مالی و اجرا میکند و پس از مدت مشخصی بهره برداری، مالکیت آن را به دولت انتقال می دهد. ریسک ساخت و تأمین مالی بر عهده بخش خصوصی است و دولت نقش ناظر و تضمینکننده حداقل کیفیت خدمات را دارد. بازگشت سرمایه معمولاً از طریق تعرفه خدمات یا فروش مستقیم محصول پروژه تأمین میشود و پس از پایان قرارداد، پروژه به دولت بازگردانده میشود. این مدل عمدتاً برای ساخت نیروگاهها، فرودگاهها و بزرگراهها و زیرساخت های شهری کاربرد دارد.
بزرگراه M2 واقع در پاکستان در سال ۱۹۹۷ با قرارداد BOT میان دولت پاکستان و کنسرسیوم Daewoo Corporation از کره جنوبی آغاز شد. بخش خصوصی پروژه را ساخته و بهرهبرداری نمود و پس از پایان دوره ۲۵ ساله، مالکیت آن به دولت منتقل شد.
BOOT – Build,Own,Operate,Transfer
ساخت – مالکیت – بهره برداری – انتقال
مدل BOOT مشابه BOT است، با این تفاوت که مالکیت پروژه برای مدت مشخصی در اختیار بخش خصوصی باقی میماند و سپس به دولت منتقل میشود. بخش خصوصی تمام مراحل پروژه را بر عهده دارد و مالکیت آن را تا پایان دوره قرارداد حفظ میکند، در حالیکه بازگشت سرمایه از محل درآمد پروژه یا تعرفهها انجام میشود.
فرودگاه بینالمللی حمد واقع در قطر در سال ۲۰۰۳ با قرارداد BOOT میان دولت قطر و کنسرسیوم Qatar Airport Company ساخته شد و بخش خصوصی آن را مدیریت و بهرهبرداری کرد تا پس از اتمام دوره مشخص، مالکیت به دولت بازگردد.
DBOM – Design,Build,Operate,Maintain
طراحی – ساخت – بهره برداری – نگهداری
در مدل DBOM ، بخش خصوصی مسئول طراحی، ساخت، بهرهبرداری و نگهداری پروژه است. ریسک ساخت و نگهداری بر عهده بخش خصوصی است و دولت نقش نظارتی دارد. این مدل برای پروژههایی با نیاز به نگهداری طولانیمدت مانند تصفیهخانهها و شبکههای آب و فاضلاب مناسب است.
تصفیهخانههای فاضلاب در چین در سال ۲۰۱۵ توسط شرکتهای محلی و بینالمللی طراحی، ساخته و نگهداری شدند و دولت تنها نظارت کلی بر عملکرد داشت.
PFI – Private,Finance,Initiative
تامین مالی – ساخت – بهره برداری
در مدل PFI ، دولت پروژه را مشخص میکند اما تأمین مالی، ساخت و بهرهبرداری بر عهده بخش خصوصی است. پرداختها معمولاً طی مدت طولانی انجام می گردد و بخش خصوصی ریسک مالی و ساخت را بر عهده دارد.
بیمارستانهای NHS در بریتانیا در سال ۲۰۰۰ با قرارداد PFI توسط شرکت Balfour Beatty ساخته شدند و بخش خصوصی مسئول بهرهبرداری بود تا زمانی که پرداختهای طولانیمدت دولت انجام شد.
Blended Finance
تامین مالی ترکیبی
این مدل شامل ترکیب منابع دولتی، خصوصی و بینالمللی است تا ریسک کاهش یابد و پروژههای توسعهای به اجرا درآیند. ریسک و سرمایه بین ذینفعان مختلف تقسیم میشود.
توسعه کسبوکارهای کوچک در اکوادور در سال ۲۰۱۸ با همکاری بانکهای محلی و CAF انجام شد تا پروژه با ترکیب منابع تأمین مالی شود.
Concession
واگذاری امتیاز بره برداری
در این مدل، دولت به بخش خصوصی اجازه میدهد از دارایی عمومی بهرهبرداری کند و درآمد کسب نماید، در حالیکه نگهداری بر عهده بخش خصوصی است.
کانال مانش در سال ۱۹۹۴ با قرارداد Concession میان دولتهای فرانسه و انگلیس و کنسرسیوم Eurotunnel ساخته شد و بخش خصوصی آن را بهرهبرداری و نگهداری کرد.
Joint Venture / Equity Partnership
مشارکت سهامی
در این مدل، دو یا چند بخش خصوصی با هم سرمایهگذاری و مشارکت میکنند، در این مدل ریسک و سود بین شرکا تقسیم میشود.
همکاری BMW و Brilliance Auto Group در چین که در سال ۲۰۰۳ آغاز شد و سرمایهگذاری مشترک برای تولید خودرو انجام شد.
Management Contract
قرارداد مدیریت
مالک پروژه، مدیریت پروژه را به شرکت خصوصی واگذار میکند. بخش خصوصی مسئول بهرهبرداری و مدیریت است اما مالکیت و ریسک اصلی با دولت یا مالک پروژه باقی میماند.
مدیریت تاسیسات شهری در ایالات متحده در سال ۲۰۱۶ توسط شرکت Jones Lang LaSalle انجام شد.
LDO – Lease,Develop,Operate
اجاره – توسعه – بهره برداری
بخش خصوصی دارایی دولت را اجاره میکند، آن را توسعه داده و در آخر بهرهبرداری میکند. مالکیت با دولت باقی میماند اما ریسک عملیاتی و توسعه بر عهده بخش خصوصی است.
مدیریت بنادر در آفریقا در سال ۲۰۱۲ توسط شرکت DP World انجام شد.
DB – Design,Build
طراحی و ساخت
در این مدل، بخش خصوصی مسئول طراحی و ساخت پروژه است و بهرهبرداری از طرح برعهده دولت میباشد. بنابراین ریسک ساخت با بخش خصوصی است و دولت پس از تکمیل مسئول بهرهبرداری است.
ساخت مدارس در ایالات متحده در سال ۲۰۱۴ توسط شرکتهای ساختمانی محلی انجام شد.
DBFO – Design,Build,Finance,Operate
طراحی – ساخت – تامین مالی – بهره برداری
بخش خصوصی طراحی، ساخت، تأمین مالی و بهرهبرداری پروژه را به طور کامل انجام میدهد و تمام ریسکها برعهده بخش خصوصی است. در این مدل دولت فقط نقش نظارتی دارد.
بزرگراههای ایالات متحده در سال ۲۰۱۰ توسط شرکت Fluor Corporation ساخته و بهرهبرداری شد.
DBFMO – Design,Build,Finance,Maintain,Operate
طراحی – ساخت – تامین مالی – نگهداری – بهره برداری
در این مدل، طراحی، ساخت، تأمین مالی، نگهداری و بهرهبرداری کاملا توسط بخش خصوصی انجام میشود و دولت نظارت کلی دارد.
برخی از بیمارستانهای مدرن در اروپا در سال ۲۰۱۵ توسط شرکت Vinci SAطراحی، ساخته و در آخر بهرهبرداری شدند.
DBMO – Design,Build,Maintain,Operate
طراحی – ساخت – نگهداری – بهره برداری
بخش خصوصی مسئول طراحی، ساخت، نگهداری و بهرهبرداری پروژه است و دولت فقط نظارت کلان دارد.
عمده مدارس و دانشگاههای ایالات متحده در سال ۲۰۱۳ توسط شرکتهای ساختمانی محلی ساخته و نگهداری شدند.
Turnkey
پروژه آماده تحویل
بخش خصوصی پروژه را از ابتدا تا انتها اجرا کرده و به صورت کامل تحویل میدهد. تمام مسئولیتها و ریسکها بر عهده بخش خصوصی است و دولت پس از تحویل مالکیت را دریافت میکند.
نیروگاههای هند در سال ۲۰۱۱ توسط کنسرسیوم Tata Power ساخته و تحویل داده شدند.
مقایسه گروههای مدلهای مشارکت مدنی بینالمللی
پس از ارائه و تشریح ساختار، نمونهها و سازوکارهای مختلف مدلهای مشارکت مدنی، اکنون برای درک بهتر و مقایسه دقیقتر، این مدلها را در چهار گروه اصلی دستهبندی کردهایم. هدف از این دستهبندی، روشن کردن تفاوتها و شباهتها از منظر نقش بخش خصوصی و دولت، منابع درآمد، مالکیت دارایی و پایداری پروژه است. با این مقایسه، میتوان سریعتر ویژگیهای کلیدی هر مدل، نحوه بازگشت سرمایه و مدت زمان بهرهبرداری را مشاهده و تحلیل نمود و فهم بهتری از کاربردهای بینالمللی هر نوع مشارکت مدنی به دست آورد.
گروه اول:BOT BOOT, DBFO, DBFMO, PFI,
این گروه بر پایهی ترکیب مراحل طراحی، ساخت و بهرهبرداری با تأمین مالی توسط بخش خصوصی شکل گرفته است. در مدلهای BOT و BOOT، بخش خصوصی پروژه را اجرا و بهرهبرداری میکند و سپس به دولت واگذار میکند. تفاوت اصلی در مالکیت موقت دارایی است: در BOT مالکیت قانونی دارایی با دولت است و بخش خصوصی صرفاً حق بهرهبرداری دارد، اما در BOOT مالکیت موقت به بخش خصوصی اجازه میدهد دارایی را وثیقهگذاری یا جذب سرمایه تکمیلی کند.
مدلهای DBFO و DBFMO نیز مشابه BOT/BOOT هستند اما بازگشت سرمایه بیشتر مبتنی بر پرداختهای دولت و/یا عوارض کاربران است؛ در DBFMO بخش خصوصی علاوه بر بهرهبرداری، نگهداری و تضمین سطح عملکرد دارایی را نیز بر عهده دارد. PFI ساختار مالی قراردادمحورتر دارد و بخش خصوصی بازگشت سرمایه خود را عمدتاً از پرداختهای بلندمدت دولت دریافت میکند.
نتیجه:
BOT و BOOT مالکیتمحور و بازگشت سرمایه از درآمد مستقیم پروژه است، با تفاوت مالکیت موقت در BOOT. DBFO، DBFMO و PFI قراردادمحور بوده و بازپرداخت عمدتاً از پرداختهای دولت یا ترکیب با عوارض کاربران تأمین میشود.
گروه دوم: DB, Turnkey
در DB (Design-Build)، بخش خصوصی مسئول طراحی و ساخت پروژه است اما بهرهبرداری و نگهداری بر عهده دولت یا مالک نهایی میباشد. در مدل Turnkey، بخش خصوصی پروژه را از طراحی تا بهرهبرداری کامل انجام میدهد و آن را به صورت آماده (turnkey) به دولت یا مالک تحویل میدهد.
نتیجه:
در مجموعDB مناسب پروژههایی است که دولت یا مالک بخواهد کنترل بهرهبرداری را داشته باشد، و Turnkey برای پروژههایی است که بخش خصوصی یک پروژه کامل و آماده بهرهبرداری تحویل دهد.
گروه سوم: Management Contract LDO, Concession,
در این گروه، تمرکز بر بهرهبرداری و مدیریت پروژههای موجود است. در Management Contract، بخش خصوصی فقط مدیریت و اداره عملیات روزمره را بر عهده دارد و درآمد از کارمزد ثابت یا درصدی از سود حاصل میشود. LDO (Lease–Develop–Operate) علاوه بر مدیریت، شامل اجاره و توسعه پروژه نیز میشود و درآمد بخش خصوصی از عوارض یا فروش خدمات توسعهیافته حاصل میشود.
در مدل Concession، دولت یا نهاد عمومی حق بهرهبرداری بلندمدت از یک زیرساخت یا خدمت عمومی را واگذار میکند. بخش خصوصی ممکن است موظف به نگهداری، بازسازی یا توسعه محدود باشد، اما مسئول ساخت اولیه پروژه نیست. درآمد بخش خصوصی از عوارض، تعرفه خدمات یا فروش به کاربران تأمین میشود و مالکیت دارایی همواره در اختیار دولت باقی میماند.
نتیجه:
Management Contract کوتاهمدت و خدماتی است،LDO علاوه بر مدیریت از طریق اجاره و بهرهبرداری توسعهیافته درآمد کسب میکند، و Concession با حق امتیاز بلندمدت و دریافت عوارض از کاربران سودآوری مینماید.
گروه چهارم: Joint Venture, Blended Finance
درJoint Venture مشارکت سهامی، دو یا چند بخش خصوصی یا گاهی با مشارکت دولت برای اجرای پروژه مشخص و محدود همکاری میکنند. منابع و تخصص هر شریک ترکیب شده و درآمد حاصل از محصول، خدمات یا بهرهبرداری دارایی بین آنها تقسیم میشود؛ این پروژهها ممکن است پس از هدف تعیینشده پایان یابند یا منحل شوند.
در Blended Finance تأمین مالی ترکیبی، منابع دولتی، خصوصی و بینالمللی ترکیب میشوند تا پروژههای توسعهای و بلندمدت با ریسک بالا اجرا شوند. بخش خصوصی درآمد خود را از بازگشت سرمایه یا سهم درآمد پروژه دریافت میکند و حمایت دولت یا نهاد بینالمللی به کاهش ریسک کمک میکند؛ این پروژهها ادامهدار و پایدار هستند.
نتیجه:
Joint Venture مناسب پروژههای کوتاهمدت و مشخص است، در حالی که Blended Finance برای پروژههای توسعهای و بلندمدت کاربرد دارد و امکان پایداری و اثرگذاری بلندمدت را فراهم میکند.
| مدل
|
تعریف
|
ساز و کار اجرایی
|
نمونه
|
| BOT | طراحی، ساخت، بهرهبرداری و انتقال به دولت | ریسک ساخت و مالی بر عهده بخش خصوصی، بازگشت سرمایه از تعرفه یا فروش محصول | بزرگراه M2، 1997، Daewoo Corporation |
| BOOT | مشابه BOT با مالکیت موقت بخش خصوصی | بخش خصوصی مالکیت را تا پایان قرارداد حفظ میکند، بازگشت سرمایه از درآمد پروژه | فرودگاه بینالمللی حمد، 2003، Qatar Airport Company |
| DBOM | طراحی، ساخت، بهرهبرداری و نگهداری | ریسک ساخت و نگهداری بر عهده بخش خصوصی، دولت نظارت دارد | تصفیهخانههای فاضلاب چین، 2015، شرکتهای محلی و بینالمللی |
| PFI | تأمین مالی و بهرهبرداری توسط بخش خصوصی | بخش خصوصی ریسک مالی و ساخت را دارد، پرداخت دولت طی زمان | بیمارستانهای NHS بریتانیا، 2000، Balfour Beatty |
| Blended Finance | ترکیب منابع دولتی، خصوصی و بینالمللی | ریسک و سرمایه بین ذینفعان تقسیم میشود | توسعه کسبوکارهای کوچک اکوادور، 2018، CAF و بانکهای محلی |
| Concession | واگذاری حق بهرهبرداری دارایی عمومی | بهرهبرداری و نگهداری بر عهده بخش خصوصی | تونل کانال مانش، 1994، Eurotunnel |
| Joint Venture | مشارکت دو یا چند بخش خصوصی | ریسک و سود بین شرکا تقسیم میشود | BMW و Brilliance Auto، 2003، چین |
| Management Contract | واگذاری مدیریت پروژه به بخش خصوصی | مالکیت با دولت، بخش خصوصی مدیریت و بهرهبرداری میکند | مدیریت تاسیسات شهری آمریکا، 2016، Jones Lang LaSalle |
| Lease / Lease-Develop-Operate | اجاره و توسعه دارایی دولتی | ریسک عملیاتی و توسعه با بخش خصوصی | مدیریت بندرها در آفریقا، 2012، DP World |
| Design-Build (DB) | طراحی و ساخت توسط بخش خصوصی | ریسک ساخت با بخش خصوصی، بهرهبرداری با دولت | ساخت مدارس آمریکا، 2014، شرکتهای ساختمانی محلی |
| DBFO | طراحی، ساخت، تأمین مالی و بهرهبرداری | تمام ریسکها بر عهده بخش خصوصی، دولت نظارت میکند | بزرگراههای آمریکا، 2010، Fluor Corporation |
| DBFMO | طراحی، ساخت، تأمین مالی، نگهداری و بهرهبرداری | تمام مسئولیتها و ریسکها با بخش خصوصی، دولت نظارت دارد | بیمارستانهای اروپا، 2015، Vinci SA |
| DBMO | طراحی، ساخت، نگهداری و بهرهبرداری | تمام مراحل عملیاتی بر عهده بخش خصوصی، دولت نظارت کلان دارد | مدارس و دانشگاههای آمریکا، 2013، شرکتهای ساختمانی محلی |
| Turnkey | پروژه آماده تحویل | تمام مسئولیتها و ریسکها بر عهده بخش خصوصی | نیروگاههای هند، 2011، Tata Power |
منابع
- Investopedia (2023) – Public-Private Partnership (PPP)
- Wall Street Mojo (2022) – BOOT Model
- Federal Highway Administration (FHWA, 2021) – PPP Concession Models
- CAF (2020) – Blended Finance Case Studies
- Bundl (2022) – Joint Venture Business Models
- SEC (2021) – Management Contracts
- World Bank (2023) – PPP Knowledge Lab
- OECD (2018) – Public-Private Partnerships Report